episthmes
Βλέποντας τον κόσμο από το μικροσκόπιο Print E-mail
Written by Ηλιάννα Γαλλή-Βαρειά   
Wednesday, 11 November 2009 18:12
brain-763982-11Αν εμείς βλέπουμε τον κόσμο με τα μάτια μας, οι έξυπνοι άνθρωποι τον βλέπουν με μεγεθυντικούς φακούς, οι πολύ ευφυείς με μικροσκόπιο και οι χαρισματικοί με ηλεκτρονικό μικροσκόπιο.

Με τον όρο «χαρισματικός άνθρωπος» αναφερόμαστε επιστημονικά σ’αυτόν που διαθέτει μια πνευματική ικανότητα υψηλότερη από τη μέση αποδεκτή. Τα χαρισματικά άτομα υπολογίζεται ότι αποτελούν το 2-5% του γενικού πληθυσμού.

Τα χαρισματικά παιδιά συχνά αναπτύσσονται ασύγχρονα. Το μυαλό τους είναι πιο ώριμο από το σώμα τους, ενώ ειδικές πνευματικές και συναισθηματικές λειτουργίες συχνά αναπτύσσονται διαφορετικά (ή σε διαφορετική έκταση) στα διάφορα στάδια της ανάπτυξης. Ένα φωτεινό παράδειγμα αυτής της ασυμβατότητας αποτελεί η περίπτωση του Albert Einstein, ο οποίος δε μιλούσε μέχρι τα δύο του χρόνια, ενώ στην ενήλικη ζωή του προχώρησε στις γνωστές του επιστημονικές διακρίσεις.

machineΜιλώντας για χαρισματικά άτομα οφείλουμε να ξεκαθαριστεί το εξής: Ως χάρισμα δε νοείται απλά και μόνο το ταλέντο σε κάτι, αλλά το σύνολο εκείνων των ικανοτήτων (πνευματικών, συναισθηματικών, δημιουργικών, αισθητικών) που δύνανται να οδηγήσουν το άτομο στην τελική διάκριση, στην ανάπτυξη του ταλέντου του. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Francoys Gagné στη θεωρία του «Differentiated Model of Giftedness and Talent» (DMGT, 2000) κάποιος δεν μπορεί να θεωρηθεί ταλαντούχος, χωρίς να είναι χαρισματικός, περισσότερο ή λιγότερο. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, υπάρχουν έξι συστατικά που αλληλεπιδρούν με αμέτρητους και μοναδικούς τρόπους, ώστε να οδηγήσουν το άτομο από τη φυσική ικανότητα (χάρισμα) στη συστηματικά αναπτυγμένη δεξιότητα (ταλέντο). Αυτά τα συστατικά είναι: το ίδιο το χάρισμα (Χ), η ευκαιρία (Ε), ο περιβαλλοντικός καταλύτης (ΠΚ), ο ενδοπροσωπικός καταλύτης (ΕΚ), η μάθηση/πρακτική (ΜΠ) και το αποτέλεσμα, το ταλέντο (Τ). Είναι ευνόητο ότι τα (Ε), (ΠΚ) και (ΕΚ) διευκολύνουν ή δυσχεραίνουν την πορεία προς την ανάπτυξη του ταλέντου, ενώ το (ΜΠ) αποτελεί το ρυθμιστικό παράγοντα των αλληλεπιδράσεων όλων αυτών των συστατικών.


ΤΑΥΤΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΟ ΧΑΡΙΣΜΑ

vivliofagoiΑνάγκη για ταυτοποίηση της χαρισματικότητας εμφανίστηκε, κυρίως, στα σχολεία, όπου οι ξεχωριστά ικανοί μαθητές έπρεπε να ταξινομηθούν και να αντιμετωπιστούν διαφορετικά.

Για πολλά χρόνια, ψυχομετρητές και ψυχολόγοι, ακολουθώντας τα βήματα του Αμερικανού ψυχολόγου Lewis Terman το 1916, ταύτιζαν τη χαρισματικότητα με το υψηλό IQ. Αυτή η άποψη επιβιώνει ακόμη και σήμερα, όμως διάφοροι επιστήμονες (π.χ. Cattell, Guilford και Thurstone) την αμφισβήτησαν κατά καιρούς. Υποστήριξαν ότι μια τόσο σύνθετη κατάσταση δε μπορεί να ταξινομείται βάσει ενός μονοδιάστατου τρόπου και γι’αυτόν τον λόγο πρότειναν πιο πολυπαραγοντικές προσεγγίσεις της ιδιοφυίας. Έτσι, οι έρευνες που έγιναν στις δεκαετίες του ’80 και ’90 οδήγησαν στην ανάπτυξη μεθόδων ταυτοποίησης της ιδιοφυίας, που περιλάμβαναν πλήθος άλλων χαρακτηριστικών εκτός του IQ, με προεξάρχοντα το κίνητρο, την υψηλή αυτογνωσία του ατόμου και τη δημιουργικότητά του.

kykloiΟ Joseph Renzulli το 1978 όρισε τους «τρεις κρίκους» της χαρισματικότητας, οι οποίοι πρέπει να αλληλεπιδρούν, ώστε να θεωρηθεί το άτομο χαρισματικό. Αυτοί είναι: η πάνω από το μέσο όρο ικανότητα, τα υψηλά επίπεδα υπευθυνότητας και προσήλωσης στις διάφορες εργασίες που αναλαμβάνει το άτομο και η υψηλή δημιουργικότητα.

Στις περισσότερες από τις ΗΠΑ σήμερα έχει καθιερωθεί ο παρακάτω ορισμός για τους χαρισματικούς μαθητές:

«Η φράση ‘χαρισματικός και ταλαντούχος μαθητής’ αναφέρεται στο παιδί ή το νέο εκείνο που επιδεικνύει μια αξιοπρόσεκτα υψηλή ικανότητα σε σχέση με άλλα παιδιά και νέους της ίδιας ηλικίας, εμπειρίας ή περιβάλλοντος και το οποίο

- συμπεριφέρεται εξαιρετικά στον πνευματικό, δημιουργικό ή καλλιτεχνικό τομέα,

- διαθέτει μια ασυνήθιστη ικανότητα ηγετικότητας και

- πρωτοστατεί σε έναν συγκεκριμένο ακαδημαϊκό τομέα (74ο διάταγμα της Πολιτείας του Τέξας, κεφάλαιο 29, υποκεφάλαιο D, τομέας 29.121)

Οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται για την ανεύρεση και ταυτοποίηση των χαρισματικών ανθρώπων είναι συγκεκριμένα IQ tests. Κάποια χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν τα tests Wechler, Stanford-Binet, Flynn Effect και αυτά της Mensa. Γενικά, το IQ κατατάσσεται ως εξής:

- Ευφυής: 115-129

- Αρκετά χαρισματικός: 130-144

- Υψηλά χαρισματικός: 145-159

- Εξαιρετικά χαρισματικός: 160-174

- Βαθιά χαρισματικός: 175+

Το πρόβλημα με τα περισσότερα από αυτά τα tests είναι ότι ανταποκρίνονται πιο αποτελεσματικά σε άτομα με μέσο IQ και σε χαρισματικά άτομα με IQ που φτάνει μέχρι το 160, ενώ σε μεγαλύτερες τιμές δεν είναι  αντιπροσωπευτικά, λόγω της εξαιρετικά περίπλοκης κατάστασης του ατόμου.


ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΝΟΣ ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΟΥ ΑΤΟΜΟΥ

friendsΣε γενικές γραμμές, τα χαρισματικά άτομα τείνουν να μαθαίνουν πιο γρήγορα, εύκολα και σε βάθος από τους συνομήλικούς τους. Τα χαρισματικά παιδιά μαθαίνουν να διαβάζουν πιο γρήγορα και γενικά λειτουργούν όπως τα μεγαλύτερα φυσιολογικά παιδιά. Οι χαρισματικοί άνθρωποι τείνουν στην εκδήλωση μιας υψηλής λογικής ικανότητας, δημιουργικότητας, περιέργειας, ενός ευρέος λεξιλογίου και μιας εξαιρετικής μνήμης, ενώ κατανοούν και αποστηθίζουν μετά από λίγες σχετικά επαναλήψεις. Είναι σωματικά και συναισθηματικά ευαίσθητοι, τελειομανείς και, συχνά, αμφισβητούν την εξουσία. Ως παιδιά, αντιμετωπίζουν δυσκολία στη συνεννόηση με τους συνομήλικούς τους, κυρίως λόγω διαφοράς στο λεξιλόγιο αλλά και στα ενδιαφέροντα, την προσωπικότητα και τα κίνητρα. Έτσι, αποζητούν την παρέα μεγαλύτερων ατόμων.

Μπορεί ένα χαρισματικό άτομο να διακρίνεται σε συγκεκριμένες δραστηριότητες και να υπολείπεται σε άλλες. Π.χ. ένα παιδί διάνοια στα μαθηματικά που, όμως, είναι ανορθόγραφο. Θεωρείται ότι υπάρχουν είδη χαρισματικότητας, ακριβώς όπως υπάρχουν είδη αναπτυξιακής καθυστέρησης.

Γενικά, το χάρισμα ενός ατόμου γίνεται εμφανές από τους γύρω του στην προσχολική ηλικία. Στο σχολείο , υπάρχει περίπτωση να επιβραδυνθεί η εξέλιξή του, λόγω της αδιαφορίας που πιθανώς να επιδείξει απέναντι στα υπερβολικά εύκολα γι’αυτό μαθήματα.

Συχνά, τα χαρισματικά άτομα είναι υπερβολικά ευαίσθητα σε εξωτερικά οπτικά, ακουστικά, οσφρητικά και απτικά ερεθίσματα. Μπορεί να αδυνατούν να συγκεντρωθούν στην εργασία τους αν π.χ. ακούν το κτύπο των δεικτών του ρολογιού ή παρατηρήσουν ότι το παπούτσι τους έχει έναν λεκέ. Αυτές οι συμπεριφορές, που ομοιάζουν με περιπτώσεις διπολικής διαταραχής, αυτισμού, αδυναμίας συγκέντρωσης και υπερδραστηριότητας, οδηγούν σε απομάκρυνση του ατόμου από τους δημόσιους χώρους και τον θόρυβο.


ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ & ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΦΟΡΟΥΝ ΤΟΥΣ ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ

stigmaΤο πρώτο πρόβλημα που εγείρει η κάθε είδους διαφορετικότητα είναι η, σχεδόν αναπόφευκτη, απομόνωση. Κυρίως, τα ευφυή παιδιά, που ακόμα δεν έχουν μάθει να χειρίζονται το χάρισμά τους, είτε δεν έχουν φίλους, είτε υποκρίνονται μπροστά στους συνομήλικούς τους, υποβαθμίζοντας τις γνώσεις, το λεξιλόγιό τους, ακόμα και μένοντας πίσω στη μαθησιακή τους εξέλιξη, με σκοπό «να γίνουν σαν τους άλλους». Οι καθηγητές ψυχολογίας Plucker και Levy μίλησαν για «στίγμα» συνδεόμενο με το χάρισμα και το ταλέντο.

Η τελειομανία, επίσης, αποτελεί συχνό χαρακτηριστικό μιας χαρισματικής προσωπικότητας. Τα άτομα αυτά ξέρουν ότι διακρίνονται σε ό, τι κάνουν. Έτσι, θέτουν συνεχώς υψηλότερους στόχους που αρκετές φορές είναι αδύνατο να πραγματοποιήσουν, γιατί τα επίπεδα νόησής τους (που θέτουν τους στόχους) δε συμβαδίζουν με τις φυσικές ικανότητές τους, με αποτέλεσμα την απογοήτευση. Ο D. E. Hamachek διέκρινε έξι ειδικές αλληλεπικαλυπτόμενες συμπεριφορές που συνδέονται με την τελειομανία:

- Κατάθλιψη

- Ένα ενοχλητικό συναίσθημα του «πρέπει»

- Συναισθήματα ντροπής και ενοχής

- Συμπεριφορά διάσωσης της αξιοπρέπειας (του «προσώπου» στον κόσμο)

- Ατολμία και αναβλητικότητα

- Αυτό-υποβάθμιση

Πολύ συχνά, παρατηρείται ότι τα χαρισματικά άτομα δεν πετυχαίνουν το 100% των δυνατοτήτων τους, γεγονός που ενδεχομένως σχετίζεται με τα προαναφερθέντα συναισθήματα ενοχής και ντροπής, τα οποία οδηγούν σε ένα «αυτό-σαμποτάζ». Υπάρχει η περίπτωση, όμως, ένα παιδί ευφυές, που δεν αποδίδει στο σχολείο, να κρύβει πίσω από την ευφυΐα του μια μαθησιακή δυσκολία, την οποία, όντας χαρισματικό, αναπληρώνει και «κρύβει» από τους γονείς και τους δασκάλους του. Εδώ και 30 χρόνια έχει περιγραφεί μια ιδιαίτερη κατηγορία χαρισματικών ατόμων που παρουσιάζουν μαθησιακές ανεπάρκειες και ονομάζονται «διπλά εξαιρετικοί» (twice-exceptional).

Τέλος, η κατάθλιψη και η αυτοκτονικές τάσεις πιστεύεται ότι είναι συχνότερες στα χαρισματικά άτομα. Αυτό δεν έχει αποδειχθεί με έρευνες. Το μόνο που ισχύει είναι ότι τα άτομα αυτά, λόγω της αυξημένης κατανόησής τους για τις αφηρημένες έννοιες, όπως η ζωή και το νόημά της, ο θάνατος και το τέλος, παρουσιάζουν συχνότερα υπαρξιακές αγωνίες.


ΤΑ ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΑ ΑΤΟΜΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Στην Ελλάδα, δυστυχώς, δεν υπάρχει κάποια ειδική ρύθμιση σε επίπεδο σχολείου για τους χαρισματικούς μαθητές. Είναι ενδεικτικό ότι μόλις το 2004 ελήφθη από το υπουργείο Παιδείας ειδική μέριμνα για την αγωγή των χαρισματικών/ταλαντούχων μαθητών. Συγκεκριμένα σε προσθήκη στο άρθρο 1, παρ. 2, του νόμου 2817/2000 αναφέρεται ότι «ειδικής εκπαιδευτικής μεταχείρισης μπορεί να τύχουν τα άτομα που έχουν ιδιαίτερες νοητικές ικανότητες και ταλέντα». Παρά ταύτα, έγκειται τελικώς στην καλή βούληση του εκάστοτε εκπαιδευτικού ο τρόπος χειρισμού τους, διότι ο νόμος δεν ορίζει ποια είναι η ειδική αγωγή που πρέπει να λάβουν τα παιδιά αυτά. H διατύπωση δεν είναι εξαρχής ολοκληρωμένη, καθώς μπορεί να λάβει αρνητική χροιά, να φαίνεται δηλαδή ότι αφορά τα παιδιά με νοητικά προβλήματα. Ακόμη, όμως, και αν εκληφθεί θετικά, ότι αφορά δηλαδή τα παιδιά με εξαιρετικές ικανότητες, στην πράξη δεν προσφέρει κάτι ουσιαστικό. Τα μοντέλα που θα μπορούσαν να ακολουθηθούν, όπως συμβαίνει στο εξωτερικό σε ανάλογες περιπτώσεις, π.χ. ο εμπλουτισμός (παροχή επιπλέον γνώσης στο παιδί ανάλογα με τις ανάγκες του) ή η επιτάχυνση (η τοποθέτηση του παιδιού σε μεγαλύτερη σχολική τάξη), δεν μπορούν να εφαρμοστούν. Στο δημοτικό δεν υπάρχει καν ύλη για εμπλουτισμό, ενώ η επιτάχυνση δεν επιτρέπεται από τον νόμο, με αποτέλεσμα ευλόγως οι διευθυντές των σχολείων να μη δέχονται αυτή τη λύση» αναφέρει η κυρία Ευγενία Μελετέα, μαθηματικός - αναλυτής συστημάτων και πρόεδρος της οργάνωσης ΑΠΛΟΥΝ (www.aploun.org), της μοναδικής ελληνικής επιστημονικής ένωσης που έχει στόχο την υποστήριξη των χαρισματικών/ταλαντούχων μαθητών.

Το πρόβλημα αναγνωρίζουν και οι αρμόδιοι του υπουργείου Παιδείας. Ακόμη και αυτή η προσθήκη, όχι μόνο δεν κάνει ειδική σαφή αναφορά στα χαρισματικά παιδιά, αλλά ουσιαστικά δεν έχει θέση μέσα σε έναν νόμο που αφορά τα παιδιά με υστέρηση. Υπογραμμίζεται ότι το εκπαιδευτικό μας σύστημα βασίζεται σε αυστηρά ηλικιακά κριτήρια, γεγονός που δεν αφήνει περιθώριο για εφαρμογή οποιουδήποτε άλλου μοντέλου διδασκαλίας. Παραδέχονται ότι ο δρόμος είναι ακόμη μακρός, ώσπου να υπάρξει μια ουσιαστική παρέμβαση για τα παιδιά αυτά, αφού προϋποθέτει ότι το θέμα θα τεθεί στις προτεραιότητες του υπουργείου, το υπουργείο θα ζητήσει γνωμοδότηση από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, εκείνο θα επεξεργαστεί το ζήτημα, θα δώσει τα επιστημονικά του «φώτα», θα θεσπισθεί νομοθετικό πλαίσιο και βέβαια όλα τα παραπάνω θα γίνουν και πράξη με την κατάλληλη επιμόρφωση των εκπαιδευτικών και την εκπόνηση ειδικών προγραμμάτων διδασκαλίας.


Τον ΑΠΛΟΥΝ βοηθά στο έργο του το Κέντρο Αναπτυξιακής Παιδιατρικής του Νοσοκομείου Παίδων «Αγία Σοφία», το οποίο λειτουργεί ήδη δεκατρία χρόνια και αποτελεί ένα χέρι βοηθείας για τους γονείς που αναγνωρίζουν ότι το παιδί τους έχει κάτι διαφορετικό το οποίο οι ίδιοι δε μπορούν να χειριστούν.

Τα προβλήματα παραμένουν πολλά, μιας και η όλη προσπάθεια για αναγνώριση των προικισμένων ατόμων είναι ακόμη στα σπάργανα όσον αφορά την Ελλάδα. Οι χαρισματικοί άνθρωποι είναι άνθρωποι με ειδικές ικανότητες κι ανάγκες. Δυστυχώς ή ευτυχώς, ο κόσμος είναι φτιαγμένος για τον μέσο όρο. Ως λύση προβάλλει αναπόφευκτα η αναγνώριση και η αποδοχή του διαφορετικού.



ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
  • «Χαρισματικά παιδιά σε αχάριστο κόσμο» Εφημερίδα «Το Βήμα» Κυριακή 16 Μαΐου 2004
  • Colangelo, N., & Davis, G.(2003).Handbook of Gifted Education. Boston: Pearson education, Inc.
  • "Characteristics of Gifted/Creative Children". http://www.nfgcc.org/character.htm. Retrieved on 2007-07-03.
  • Lovecky, Deirdre V.. Different Minds: Gifted Children with Ad/Hd, Asperger Syndrome, and Other Learning Deficits. Jessica Kingsly Publishers. pp. 20–24. ISBN 1853029645.
  • M. Reis, N. M. Robinson, & S. M. Moon (Eds.). The Social and Emotional Development of Gifted Children (pp. 71-79). Waco, Texas: Prufrock Press, Inc.
  • Μ. Reis, S. M. & Renzulli, J. S. (2004). Current Research on the Social and Emotional Development of Gifted and Talented Students: Good News and Future Possibilities. Psychology in the Schools, 41, published online in Wiley InterScience.
  • Μ. Reis, S. M. & McCoach, D. B. (2002). Underachievement in Gifted Students. In M. Neihart, S. M. Reis, N. M. Robinson, & S. M. Moon (Eds.). The Social and Emotional Development of Gifted Children (pp. 81-91). Waco, Texas: Prufrock Press, Inc.
  • Neihart, M. (2002). Risk and Resilience in Gifted Children: A Conceptual Framework. In M. Neihart, S. Reis, N. M. Robinson, & S. M. Moon (Eds.) The Social and Emotional Development of Gifted Children. (pp. 113-124). Waco, Texas: Prufrock Press, Inc.
  • Parker, W. D. & Mills, C. J. (1996). The Incidence of Perfectionism in Gifted Students. Gifted Child Quarterly, 40, 194-199.
  • Plucker, J. A., & Levy, J. J., (2001). The Downside of Being Talented [Electronic version]. American Psychologist, 56, 75-76.
  • Robinson, N. M. (2002). Introduction. In M. Neihart, S. M. Reis, N. M. Robinson, & S. M. Moon (Eds.) The Social and Emotional Development of Gifted Children. Waco, Texas: Prufrock Press, Inc. Lardner, C. (2005) "School Counselors Light-Up the Intra- and Inter-Personal Worlds of Our Gifted" as found on the World Wide Web at http://www.hoagiesgifted.org/light_up_the_world.htm.
  • "SENG: Articles & Resources - Adolescence and gifted: Addressing existential dread". http://www.sengifted.org/articles_counseling/Ellsworth_AdolescenceAndGiftedAddressingExistentialDread.shtml. Retrieved on 2006-09-17
  • "SENG: Articles & Resources - Dabrowski's Theory of Positive Disintegration: Some implications for teachers of gifted students". http://www.sengifted.org/articles_social/Mendaglio_DabrowskisTheoryOfPositiveDisintegration.shtml. Retrieved on 2006-09-17.
  • Swiatek, M. A. (1995). An Empirical Investigation Of The Social Coping Strategies Used By Gifted Adolescents. Gifted Child Quarterly, 39, 154-160.
  • Schuler, P. (2002). Perfectionism in Gifted Children and Adolescents. In M. Neihart, S.
 

© 2008-2013 Perceptum magazine
ISSN: 1792-2933


This site is built on the grounds of the free software  Joomla!
The greek edition is an offer of Ελληνικής Κοινότητας Joomla!
Suggested browser: Mozilla Firefox
Suggested screen resolution: 1024 Χ 768
Webpage hosted by Nohsys