Η επίδραση της ανεργίας στην υγεία: Η ανησυχητική πραγματικότητα της οικονομικής κρίσης Print
Written by Αντώνης Κουσούλης   
Wednesday, 11 November 2009 18:02
money_healthΣε μία περίοδο που το θέμα της ανεργίας είναι ένα από τα πιο σοβαρά παγκοσμίως, με αναρίθμητους εργαζόμενους να μένουν χωρίς απασχόληση εν μέσω της διεθνούς οικονομικής ύφεσης, το ζήτημα αν η μακροχρόνια ανεργία έχει επιπτώσεις στην ατομική υγεία έχει αποκτήσει μέγιστο ενδιαφέρον και αποτελεί ένα μείζον θέμα προς διάλογο και προβληματισμό.

Επαγγελματίες από τον χώρο της ιατρικής, της κοινωνιολογίας και άνθρωποι του πνεύματος έχουν ασχοληθεί εκτενώς με αυτό το ζήτημα, είτε διατυπώνοντας θεωρίες, είτε με την εκπόνηση στατιστικών ερευνών. Μελετώντας όλα αυτά τα στοιχεία, θα επιχειρήσουμε μία αντικειμενική προσέγγιση του θέματος και θα εμβαθύνουμε, προσπαθώντας να εξηγήσουμε πώς σχετίζεται το θέμα της οικονομικής κρίσης με την Ιατρική.


ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ

Η σημερινή παγκόσμια κατάσταση της οικονομίας, για την οποία χρησιμοποιήθηκε ο όρος Διεθνής Χρηματοπιστωτική Κρίση του 2008 (και θεωρήθηκε ότι εξελίσσεται σε οικονομική ύφεση ή κρίση ανάλογη με αυτό που έμεινε στην ιστορία ως «το Κραχ του 1929»), ξεκίνησε από τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και τον τραπεζικό τομέα, για να εξελιχθεί σε κρίση πολλαπλών κλάδων της οικονομίας, όπως ο ασφαλιστικός, το εμπόριο και οι αυτοκινητοβιομηχανίες1.

Wall-Street-Crash-Posters
Εικόνα 1. Το Κραχ του 1929 στον τύπο της εποχής
krach1
Εικόνα 2. Άνεργοι στο Κραχ του 1929

Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (International Labour Organization – ILO) προέβλεψε ότι μέχρι το τέλος του 2009 δέκα  ακόμη εκατομμύρια άνθρωποι θα έχουν χάσει την εργασία τους λόγω της κρίσης, οδηγώντας την παγκόσμια ανεργία σε αριθμούς άνω των 200 εκατομμυρίων, για πρώτη φορά στα χρονικά2. Συνολικά, υπολογίζεται ότι μέσα στο 2009 περισσότεροι από 50 εκατομμύρια εργαζόμενοι θα μείνουν άνεργοι3.

Το θέμα της ανεργίας, βέβαια, δεν προέκυψε πρόσφατα, γι’ αυτό και η ιατρική έχει ασχοληθεί εκτενώς με το ζήτημα της επίδρασης στην υγεία των ανέργων, με πρώτη μεγάλη αφορμή την Οικονομική Κρίση του 1929. Ενδεικτικά, το 2002 (μια ημερομηνία αρκετά πριν την έξαρση του 2008), το ποσοστό της ανεργίας – λαμβάνοντας υπόψη το εργατικό σώμα, δηλαδή, όλους τους ανθρώπους που έχουν την ικανότητα να εργαστούν – στην Ευρωπαϊκή Ένωση ανερχόταν στο 7,6%4.


Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ: ΟΙ ΘΕΩΡΙΕΣ


Πολλές θεωρίες έχουν διατυπωθεί για το θέμα της σχέσης της ανεργίας με την υγεία. Μεγαλύτερη επιρροή είχαν αυτές της Marie Jahoda (επίσης γνωστή ως Το λειτουργικό μοντέλο) και Το μοντέλο βιταμίνης του Peter Warr. Οι συγκεκριμένες θεωρίες επιχειρούν να δικαιολογήσουν την ύπαρξη μιας τέτοιας σχέσης, αλλά παραλείπουν σημαντικά στοιχεία που έρχονται στο φως από άλλους επιστήμονες.

Διάσημοι ψυχίατροι, όπως οι Sigmund Freud και Erik Eriksson, έχουν εκφράσει την άποψή τους, είτε στα πλαίσια μιας απόπειρας επεξήγησης των παρατηρηθέντων φαινομένων, είτε αφού μελέτησαν σχετικές περιπτώσεις. Ορισμένοι ακόμα συγγραφείς (όπως ο Harvey Brenner), αφού μελέτησαν τη βιβλιογραφία, διατύπωσαν τα συμπεράσματά τους υπέρ ή κατά της ύπαρξης σχέσης μεταξύ ανεργίας και υγείας.

Το λειτουργικό μοντέλο (η θεωρία της Marie Jahoda): Η Βρετανή κοινωνική ψυχολόγος, Marie Jahoda, πρότεινε ορισμένα λειτουργικά στοιχεία που σχετίζονται άρρηκτα με την εργασία. Διατύπωσε την άποψη ότι η εργασία: (α) επιβάλλει ένα χρονοδιάγραμμα στην ημέρα, (β) συνεπάγεται συχνή ανταλλαγή εμπειριών και επαφή με άλλους, (γ) δίνει στον εργαζόμενο στόχους και επιδιώξεις, (δ) ορίζει στοιχεία για την ατομική ταυτότητα, (ε) επιβάλλει δράση. Επομένως, ο άνεργος πάσχει από την απουσία αυτών των ιδιοτήτων και η ψυχική του υγεία επηρεάζεται λόγω αυτών των αναγκών που δεν εκπληρώνει5. Για την Jahoda, δεν είναι η οικονομική δυσκολία που μπορεί να εξαθλιώσει την ψυχική υγεία του ατόμου αλλά η απουσία της εργασίας, η οποία καλύπτει τις βασικές ψυχολογικές του ανάγκες6. Η θεωρία της Jahoda, ωστόσο, αδυνατεί να εξηγήσει τόσο τη βελτίωση της ψυχολογίας μετά την παραίτηση από μια μη ικανοποιητική εργασία, όσο και το ερώτημα γιατί υπάρχουν μεταβλητές από άτομο σε άτομο, όσον αφορά την επίδραση της ανεργίας στην ψυχική ισορροπία.

Το μοντέλο βιταμίνης (η θεωρία του Peter Warr): Σύμφωνα με την άποψη του Peter Warr, η ψυχική υγεία μπορεί να επηρεαστεί από το περιβάλλον με έναν τρόπο ανάλογο με αυτόν που η φυσική κατάσταση επηρεάζεται από τη διαθεσιμότητα βιταμινών. Ο Warr πρότεινε ότι τα περιβαλλοντικά στοιχεία της εργασίας είναι σημαντικά για την ψυχική υγεία, όπως οι βιταμίνες για τη φυσική υγεία : η απουσία τους οδηγεί σε μια φθορά της ψυχικής κατάστασης, αλλά και η παρουσία τους πάνω από κάποια επίπεδα δεν προσφέρει περαιτέρω βελτίωση. Τα στοιχεία του περιβάλλοντος που επέλεξε ο Warr ήταν τα εξής εννέα: ευκαιρίες για έλεγχο, ευκαιρίες για ανάδειξη των ταλέντων, καθορισμός στόχων, ποικιλία, ξεκάθαρο περιβάλλον, διαθεσιμότητα χρημάτων, ασφάλεια σωματικής υγείας, ευκαιρίες για διαπροσωπική επικοινωνία, κοινωνική θέση. Το μοντέλο του Warr εξηγεί την αρνητική επίδραση της ανεργίας μέσω της θεωρίας του «φτωχότερου» περιβάλλοντος του ανέργου. Η θεωρία του, επίσης, λαμβάνει υπόψη και την πιθανότητα να έχει θετική επίδραση η απώλεια μιας μη ικανοποιητικής εργασίας7.

Η επίδραση στην ψυχική υγεία: Αρκετοί επιστήμονες διατύπωσαν την άποψη ότι η ανεργία επιδρά με ποικίλους μηχανισμούς στον ψυχισμό του ατόμου. Σύμφωνα με τα λεγόμενα του διάσημου ψυχιάτρου Sigmund Freud, «όταν δεν είμαστε υποχρεωμένοι να σηκωθούμε το πρωί και να εστιάσουμε στην εργασία μας, κινδυνεύουμε να κυριευτούμε από συναισθήματα. Για παράδειγμα, μια πληγωμένη, άνεργη έφηβη έχει χρόνο να σκεφτεί διεξοδικά τα προβλήματά της, ενώ η κοπέλα που εργάζεται, π.χ., στο ταχυδρομείο θα πρέπει να είναι συγκεντρωμένη στην εργασία της»8. Ο ψυχαναλυτής Erik Erikson, στη διάσημη θεωρία του για τα στάδια της κοινωνικής ανάπτυξης του ατόμου, διαπιστώνει ότι η υγιής μετάβαση από την εφηβεία στην ενηλικίωση περιλαμβάνει την απόκτηση μίας επιθυμητής εργασιακής ταυτότητας. Επομένως, η ανεργία θα αναμένεται να ελαττώσει την αίσθηση προσωπικής αξίας του ατόμου9.

Sigmund_Freud_LIFE
Εικόνα 3. Sigmund Freud (1856-1939)
Erik_Erikson
Εικόνα 4. Erik Erikson (1902-1994)


ΔΙΑΣΤΑΥΡΩΣΗ ΤΩΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ

Εκτός από τις θεωρίες που έχουν διατυπωθεί, έχουν διεξαχθεί πολλές έρευνες που επιζητούν να βρουν μία αντικειμενική απάντηση στο ερώτημα αν η ανεργία επιδρά στην υγεία.

Η μελέτη 49 σχετικών ερευνών (με μέρη διεξαγωγής σε όλον τον κόσμο, ιδίως στις ΗΠΑ, σε ευρωπαϊκές χώρες και στην Αυστραλία) αποφέρει ανησυχητικά αποτελέσματα, αφού το σύνολο σχεδόν των ερευνών καταλήγουν στο ότι η μακροχρόνια ανεργία προκαλεί αύξηση στην επίπτωση της παθολογίας στα περισσότερα συστήματα του ανθρώπινου οργανισμού10.

Η συσχέτιση των στατιστικών δείχνει ότι, με την αύξηση των ποσοστών των ανέργων, παρατηρείται αύξηση σε συμβάματα από το αναπνευστικό11, από το καρδιαγγειακό12, από το νευρικό13,14 από το μυοσκελετικό σύστημα15. Επιπλέον, τα στοιχεία αθροιστικά δείχνουν ότι οι μακροχρόνια άνεργοι φαίνεται να είναι βαρύτεροι καπνιστές, καταναλώνουν περισσότερο αλκοόλ, έχουν χειρότερη διατροφή και αυξημένο σωματικό βάρος12,16,17.

Επιπροσθέτως, στους ανέργους παρατηρούνται με μεγαλύτερη συχνότητα διαταραχές ψυχιατρικού τύπου18,19, απόπειρες αυτοκτονίας (μία από τις πιο δραματικές επιπτώσεις της ανεργίας, που αποκαλύφθηκε μετά τη δημοσίευση συγκλονιστικών στοιχείων από τους Banfalvy και Segest από την πρώην Δυτική Γερμανία) και εξάρτηση από ουσίες (όπως ηρωίνη20, μαριχουάνα21 και διάφορα οπιοειδή22,10).

Τέλος, υπάρχει και ένας μικρός αριθμός ερευνών που μελετούν την επίδραση της ανεργίας ενός ατόμου στην υγεία των υπολοίπων μελών της οικογένειάς του. Για παράδειγμα, στην Αγγλία βρέθηκε κατά 20% αυξημένη θνησιμότητα στις συζύγους των μακροχρόνια ανέργων αντρών14, ενώ στην Αυστραλία διαπιστώθηκε ότι παιδιά ανέργων επισκέπτονται το γιατρό με 20-30% αυξημένη συχνότητα απ’ ό,τι παιδιά που έχουν τουλάχιστον έναν εργαζόμενο γονιό11.


Η ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ H. BRENNER

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει μία έρευνα του Harvey Brenner, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του North Texas Health Science Center, στο τμήμα κοινωνικής ιατρικής, ο οποίος συγκέντρωσε και μελέτησε πολλά από τα σχετικά στατιστικά, για διάστημα 40 ετών, με βάση τη Μεγάλη Βρετανία, και κατέληξε σε συγκλονιστικά αποτελέσματα. Σύμφωνα, λοιπόν, με τη μελέτη του Brenner23 (στα τέλη της δεκαετίας του 1970), κάθε αύξηση κατά 10% του αριθμού των ανέργων (δηλαδή περίπου 900.000 επιπλέον ανέργοι) οδηγεί στον συνολικό πληθυσμό, σε:

Ποσοστιαία αύξηση
Επιπλέον αριθμός
1.2% ολική θνησιμότητα
24.000 θάνατοι
1.7% καρδιαγγειακά συμβάματα
17.000 θάνατοι
1.3% κιρρωτικοί ασθενείς
400 θάνατοι
1.7% απόπειρες αυτοκτονίας
200 θάνατοι
4.2% νοσηλευόμενοι σε ψυχιατρική κλινική
6.000 ασθενείς
4% συλλήψεις 400.000 συλληφθέντες


Η ΑΝΤΙΘΕΤΗ ΑΠΟΨΗ

Μία από τις πλέον πλήρεις έρευνες στο θέμα έχουν διεξάγει οι Stanislav Kasl και Beth Jones από το Πανεπιστήμιο του Yale. Προχώρησαν σε μία ιδιαίτερα κατανοητή εξήγηση της υπάρχουσας βιβλιογραφίας και, μελετώντας τα στατιστικά ευρήματα, κατέληξαν ότι η ανεργία δεν έχει μία απόλυτη και ευθεία συσχέτιση με τη φτωχή υγεία. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της μελέτης τους έγκειται στην παρατήρηση ότι η μεθοδολογία των ερευνών όσον αφορά την απώλεια της εργασίας είναι ανεπαρκής. Διατυπώνουν, μάλιστα, το εξής ερώτημα: «Η παρατήρηση ενός ανέργου με ψυχικές διαταραχές αντανακλά την επίδραση της ανεργίας ή φανερώνει την επίδραση προϋπαρχόντων χαρακτηριστικών του ατόμου που αργότερα θα καταλήξει άνεργος;»24. Είναι το σημαντικότερο αντεπιχείρημά τους το αν η ανεργία οδηγεί σε νοσηρότητα ή αν υπάρχουσες παθολογικές καταστάσεις προκαλούν την απώλεια της εργασίας. Επιπλέον, σύμφωνα με τους Kasl και Jones, μία ποικιλία παραγόντων κινδύνου για φυσική και ψυχολογική νοσηρότητα φαίνεται να σχετίζονται με συνθήκες εργασιακής ανασφάλειας. Ο υψηλός αριθμός ανέργων σε μία κοινωνία έχει αρνητική επίδραση – πιεστικά και καταθλιπτικά συμπτώματα – στους εργαζόμενους, μία κατάσταση που αποιδίδεται στην απειλή απώλειας της εργασίας24.

Ο Γερμανός επιστήμονας D. Schwefel, ο οποίος μελέτησε τη σχετική υπάρχουσα βιβλιογραφία στις γερμανόφωνες χώρες, προσπάθησε να αναλύσει ορισμένους σημαντικούς παράγοντες που πρέπει να ληφθούν υπόψη κατά τη μελέτη της, ούτως ή άλλως, πολύπλοκης σχέσης μεταξύ ανεργίας και υγείας. Ο Schwefel διατύπωσε την άποψη ότι δεν είναι εκ των ων ουκ άνευ το να υπάρχει συσχέτιση μεταξύ ανεργίας και νοσηρότητας, αφού: α) η εργασία μπορεί να οδηγήσει σε διάφορες ασθένειες (επαγγελματικά νοσήματα), β) μια τέτοια ασθένεια είναι δυνατόν να προκαλέσει την ανεργία, γ) κατά την περίοδο της ανεργίας μπορεί να επιδεινωθεί η ασθένεια, δ) μετά από κάποιο χρονικό διάστημα στην ανεργία μπορεί να υπάρξει ίαση της ασθένειας. Επιπλέον, ο Schwefel παρατηρεί ότι δεν πρέπει να καταφεύγει κανείς σε γενικεύσεις, αφού η επίδραση της ανεργίας είναι διαφορετική σε κάθε άτομο25.

Τέλος, ο Lutz Hollederer από τη Γερμανία, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι συχνά τα στατιστικά της ανεργίας και της ποικίλης νοσηρότητας προκαλούν σύγχυση, αφού η μακροχρόνια ανεργία οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο, με την έννοια ότι, αν ο επι μακρόν άνεργος υποφέρει από μία επιδείνωση της υγείας του, αυτή θα τον εμποδίζει από το να εισέλθει ξανά στην αγορά εργασίας26.


ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Η ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ

Η μελέτη του συνόλου σχεδόν των εκπονημένων ερευνών και των διατυπωμένων θεωριών οδηγεί στο συμπέρασμα ότι είναι αρκετά πιθανό η μακροχρόνια ανεργία, μέσω διαφόρων μηχανισμών, να οδηγεί σε επιδείνωση της υγείας. Σε αυτό το συμπέρασμα καταλήγουν τα περισσότερα στατιστικά στοιχεία αλλά και αρκετές μελέτες. Το κυριότερο επιχείρημα της αντίθετης άποψης είναι ότι μία υπάρχουσα παθολογία ενός ανέργου μπορεί να μην προκλήθηκε λόγω της ανεργίας, αλλά να προϋπήρχε και να οδήγησε αυτή στην απώλεια της εργασίας.

Ωστόσο, ακόμα και αν δεν μπορεί κανείς να καταλήξει με ασφάλεια στην ύπαρξη αιτιολογικής συσχέτισης μεταξύ ανεργίας και νοσηρότητας, μοιάζει αναμφίβολο ότι η αύξηση στα ποσοστά ανεργίας που επιφέρει η διεθνής οικονομική κρίση του 2008 θα έχει επίδραση στην επίπτωση διαφόρων ασθενειών διεθνώς. Αναλύοντας τα ανωτέρω στοιχεία και λαμβάνοντας κυρίως υπόψη τις δύο μεγαλύτερες μελέτες από κάθε αντίθετο «στρατόπεδο» (αυτή του Brenner23 και αυτή των Kasl και Jones24), αυτό θα συμβεί για δύο κυρίως λόγους (ανεξάρτητα με το ποιας θεωρίας είναι κανείς υπέρμαχος:

1) Ακολουθώντας τη θετική άποψη του Brenner: Δεδομένου ότι ο αριθμός των ανέργων στο τέλος του 2009 (απ’ τα στοιχεία της ILO, όπως προείπαμε) θα φτάσει περίπου στα όρια των 200 εκατομμύριων διεθνώς, αναμένεται ποσοστιαία αύξηση της ολικής θνησιμότητας κατά 3%, ενώ μπορεί να προβλεφθεί ότι με αυτήν την αύξηση της ανεργίας θα παρατηρηθεί αύξηση κατά 4.2% στις απόπειρες αυτοκτονίας και κατά 10.5% σε ανθρώπους που θα νοσηλευτούν σε ψυχιατρικές κλινικές.

Εικόνα 5. Η ανεργία έχει επίδραση κυρίως στην ψυχική υγεία

2) Με βάση την αντίθετη άποψη, των Kasl και Jones, η μεγάλη αύξηση των ανέργων στις διάφορες πόλεις παγκοσμίως θα οδηγήσει σε αναπόφευκτη ύπαρξη συνθηκών εργασιακής ανασφάλειας και αυτή η απειλή της απώλειας της εργασίας θα επιφέρει αρνητικές επιδράσεις στην υγεία των εργαζομένων.

Επομένως, από κάθε οπτική γωνία, φαίνεται ότι η παγκόσμια οικονομική ύφεση είναι ένα θέμα που θα πρέπει να απασχολεί όχι μόνο πολιτικούς και οικονομολόγους αλλά και επιστήμονες υγείας. Πάντως, σε αντιπαραβολή με την οικονομική κρίση του 1929, οι περισσότεροι επιστήμονες, και ιδίως ο D. Schwefel, επισημαίνουν ότι οι επιδράσεις της ανεργίας σήμερα θα είναι αρκετά διαφορετικές από αυτές της δεκαετίας του 1930. Στη δεκαετία του ’30, μετά το «Κραχ», οι άνεργοι υπέφεραν από διάφορες φυσικές ασθένειες, κυρίως λόγω της οικονομικής εξαθλίωσης, ενώ στον 21ο αιώνα η ανεργία έχει κυρίως επίδραση στην ψυχική υγεία.



ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ


1. WSJ, The Times, The Guardian – ΔΝΤ, “Η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε μείζονα οικονομική ύφεση”, 9/10/2008.

2. “Financial crisis to cost 20 mn jobs”: UN – expressindia.com, Oct 21, 2008.

3. “Global unemployment heads towards 50 million”: The Times, January 29, 2009.

4. Department of Labor, Bureau of Labor Statistics. Διαθέσιμο στον ιστότοπο www.bls.gov.

5. Jahoda, M., “Employment and unemployment”, Cambridge University Press, Cambridge 1982.

6. Ezzy, D., “Unemployment and mental health: a critical review”. Soc.Sci.Med., 1993, vol.37(1), 41-52.

7. Warr, P., “Work, unemployment and mental health”. Oxford University Press: New York, 1987.

8. Smith R., “Bitterness, shame, emptiness, waste: an introduction to unemployment and health”. British Medical Journal, 1985, vol.291, 1024-1027.

9. Goldsmith A.H., Veum J.R. & Darity W.Jr, “The impact of labour force history on self-esteem and its component parts, anxiety, alienation and depression”, Journal of Economic Psychology 17, 1996, 183-220.

10. Kousoulis Antonis, “Does unemployment affect health?”, academic research, Athens 2006.

11. Australia National Health Survey, 1989-1990.

12. Lee, A.J., Crombie, I.K., Smith, W.C. AND Tunstall-Pedoe, H.D., “Alcohol consumption and unemployment among men: the Scottish Heart Health Study». 1990, Br.J.Addict., 85, 1165-1170.

13. Rodgers, B., “Socio-economic status, employment and neurosis”, 1991, Soc.Psychiatry Psychiatr. Epidemiol., 26, 104-114.

14. Dooley, D., Fielding, J., and Levi, L., “Health and unemployment”, 1996, Ann.Rev. Public Health, 17, 449-465.

15. Clemmer and Mohr (1991); Greenough and Fraser (1991).

16. Grayson, J.P., “Health, physical activity level, and employment status in Canada”, 1993, Int. J. Health Serv., 23, 743-761.

17. Διασταύρωση πηγών: Power and Estaugh, 1990; Lee et al, 1991; Bertley, 1994; Hammarstrom, 1994.

18. Bowman, P.J., “The adolescent-to-adult Transition: discouragement among jobless black youth”, 1990, New Dir Child Dev., 46, 87-105.

19. Berg, J.E., “Unemployment and ill-health: What is the relationship between occupational ability and employees resources/”, 1991, Nord.Med., 106, 305-307.

20. Hermalin et al. (1990), “Unemployed groups of heroine”.

21. Hamid, 1991.

22. Διασταύρωση πηγών: Segest et al., 1990; Solstad et al., 1990.

23. Brenner M.H., “Mortality and the economy: A review and the experience of England and Wales, 1936-1976”, 1979, Lancet ii:568-573.

24. Kasl S. & Jones B.A., “The impact of job loss and retirement on health”, 1998, In Social Epidemiology, Berkman L.F. & Kawachi I. eds. Oxford University Press.

25. Schwefel D., “Unemployment, health and health services in German-speaking countries”, 1986, Social Science and Medicine, vol.22 (4), 409-430.

26. Hollederer, “The Health Status of the Unemployed in German Unemployment Statistics”, 2003, IAB, Labour Market Research, 54.